FOTO: Pored ovih zgrada prolazimo svaki dan, a mnogi ne znaju kakve tajne kriju njihove fasade
Zgrade u centru Zrenjanina deo su svakodnevice njegovih stanovnika, ali i važni tragovi vremena u kojem je tadašnji Veliki Bečkerek doživeo snažan industrijski, administrativni i kulturni razvoj. Iza fasada, ukrasa i simbola pored kojih se svakodnevno prolazi, kriju se priče o arhitektonskom identitetu grada, njegovim usponima, stilovima i ljudima koji su ga gradili.
Podeli vest:
Šetnje odnosno vožnje kroz grad, organizovane u okviru projekta „Šetnje kroz nasleđe“, jednog od mnogobrojnih programa „Zrenjanin – prestonica kulture Srbije 2025“, pokazale su da interesovanje za ovu temu postoji. Istoričar umetnosti Bojan Kojičić, koji je vodio deo tih tura, kaže da su učesnici bili različitih generacija, od dece do najstarijih sugrađana, ali i da su se grupama sve češće priključivali posetioci iz drugih mesta.
– Šetnje su jedan od projekata Prestonice kulture Srbije koji je izazvao najviše pažnje i zainteresovanosti kod publike. To nam govori da među građanima postoji interesovanje da upoznaju svoj grad i mimo svakodnevice. Zrenjaninci slabo poznaju svoje nasleđe, ali ima onih koji žele da saznaju – kaže Kojičić za portal zrenjaninski.com.
PROČITAJTE JOŠ: Devet meseci nakon iseljenja ALUZ-a: Prostor u muzeju i dalje zjapi prazan
Ture koje su otkrile drugačiji pogled na grad
U okviru projekta organizovano je devet šetnji u saradnji Zavoda za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin i Turističke organizacije Zrenjanin, koja je nosilac projekta, a Kojičić je vodio četiri: biciklističku vožnju, kada je tema bila industrijsko nasleđe, sakralno nasleđe, kao i turu posvećenu simbolima na fasadama i arhitekturi secesije. Ostale ture vodili su Vesna Karavida (šetnja kroz gradske ambijente), Ivana Kukolj (pozorišna šetnja), Dejan Vorgić („Kafanske priče“), Jug Petar Kojičić (dečja tura) i Jaroslav Stevanov (romantična tura).
– Imali smo goste iz drugih gradova: Smedereva, Žablja, Novog Bečeja, Novog Sada, Beograda i drugih. Na poslednjoj turi posvećenoj secesiji prisustvovalo je deset mladih Rusa koji žive u Novom Sadu. Mogu da kažem da je trećina učesnika bila iz drugih gradova – navodi Kojičić.
Najveći utisak, kaže, ostavila je sakralna šetnja. Učesnici su obišli Uspenski hram, mesto na kojem se nekada nalazila Sinagoga, Pijarističku kapelu, Reformatsku crkvu, Katoličku crkvu i Slovačku evangeličku crkvu.
– Mnogi Zrenjaninci nikada nisu bili u Pijarističkoj kapeli ili Slovačkoj crkvi. U Reformatskoj crkvi jedan gost je zasvirao orgulje. Ljudi su bili fascinirani koliko bogatstvo Zrenjanin ima kada je reč o sakralnom nasleđu i koliko različitih vera postoji u gradu – kaže Kojičić.
Simboli na fasadama nisu slučajni ukrasi
Posebno interesantna bila je šetnja posvećena simbolima na fasadama. Kojičić objašnjava da građani retko obraćaju pažnju na figure i ornamente iznad lokala, prozora i ulaza, iako oni nisu postavljeni bez razloga.
– U Zrenjaninu postoji mnogo fasadnih simbola koji imaju svoju priču. Figure i ornamenti na fasadama nisu postavljeni bez logike i smisla. Oni imaju svoju simboličku poruku – najčešće ulogu čuvara doma, porodice ili institucije koja je zgradu podigla – kaže on.
Među njima su ženske i muške (lisnate) glave, a često se na zgradama banaka i trgovačkih kuća pojavljuje glava boga Hermesa. Lovorov venac, košnica, vaze ili urne krase lica naših starih kuća. Pažnju posebno skreću fasadne skulpture: četiri dečaka sa atributima na zgradi Narodnog muzeja, statua Svetog Ivana Nepomuka kod kapije Županije, atlete na Sokolskom domu. Na zgradi drogeriste Šandora Kovača, u Ulici Svetozara Miletića 2, nalazi se i plemićki grb.
Svaka tura imala je, dodaje, svoju posebnost. U okviru sakralne šetnje učesnici su slušali crkvenu muziku, na secesijskoj šetnji posetioci su imali priliku da razgovaraju sa „vaskrslim“ Janošem Panjijem, najznačajnijim lokalnim graditeljem u periodu početkom 20. veka. Učesnici su rešavali pitalice, a kao nagrade dobijali knjige o arhitekturi Zrenjanina čiji je izdavač Zavod za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin.
Kojičić podseća i da se na sajtu Zavoda za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin mogu pronaći informacije o spomenicima kulture, prostornim kulturno-istorijskim celinama, arheološkim nalazištima i znamenitim mestima.
– Ovakve organizovane tematske šetnje nemaju ni neki veći gradovi u Srbiji. Zapuštenost graditeljskog nasleđa nužno ne sprečava realizaciju ovakvih ideja. I Turistička organizacija Zrenjanin i građani zainteresovani su da se ove šetnje nastave i da postanu deo stalne turističke ponude grada, ali to isključivo zavisi od Grada koji bi trebalo da ih finansira kako bi za građane bile besplatne. Već smo pripremili i nove teme – otkriva naš sagovornik.
Dodaje i da su, kao deo aktivnosti programa „Šetnje kroz nasleđe“, izradili šest tematskih turističkih mapa koje je Turistička organizacija Zrenjanin predstavila na Sajmu turizma u Beogradu 2025. godine.
Kao što Subotica ima secesiju, Zrenjanin ima neorenesansu
Kada se govori o arhitektonskom identitetu Zrenjanina, odnosno arhitektonskom nasleđu, Kojičić ističe neorenesansu kao stil koji je obeležio prostor kojim Zrenjaninci svakodnevno prolaze.
– Kao što Subotica ima secesiju, mi imamo neorenesansu. To je prvi primetio kolega Dejan Vorgić spremajući izložbu i propratni katalog „Neorenesansni duh Mediterana u Banatu“ i to je po mom mišljenju jedan od najboljih događaja u prestoničkoj godini. Neorenesansa nije tako dinamična i atraktivna kao secesija, ali je u gradu prisutna u svoj svojoj raznolikosti. Zašto je to tako – ima svoje objašnjenje. Grad se najviše razvijao upravo u vreme kada je neorenesansa bila dominantan stil u arhitekturi u tadašnjoj Ugarskoj. To je kraj sedamdesetih, osamdesete i devedesete godine 19. veka, zlatni period tadašnjeg grada, u privrednom, urbanističkom i kulturnom smislu – objašnjava Kojičić.
Među najznačajnijim primerima neorenesanse on izdvaja palatu današnjeg Narodnog muzeja (nekadašnju Finansijsku palatu), zatim zgradu preko puta, današnju Elektrotehničku školu (nekada Trgovačku akademiju), nekadašnji hotel „Roža“ na Trgu slobode (današnju zgradu Komercijalne banke), kao i zgrade u glavnoj ulici koje su podignute u tom periodu.
Tu su, navodi, Štagelšmitova zgrada (br. 17) kao prva neorenesansna građevina u glavnoj, kuća jevrejskog trgovca Grinbauma (br. 6) na kojoj se prvi put pojavljuje fasadna cigla, Daunova palata (u fazi raspada), zgrada osiguravajućeg društva „Napholc-Bart“ (br. 43), kao i zgrada u kojoj se danas nalazi Zavod za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin (Trg dr Zorana Đinđića br. 1). Među primerima su i javne zgrade izvan centra: kompleks kasarne u Maloj Americi, kompleks bolnice (stari paviljoni) i železnička stanica. Kojičić napominje da nisu svi objekti u centru građeni od početka u neorenesansnom stilu. Neki su u tom periodu preoblikovani.
– Zgrada u kojoj je danas Zavod dobar je primer. Ona je zidana sedamdesetih godina 19. veka, a kada ju je devedesetih godina kupio novi vlasnik (Velikobečkerečka štedionica), fasada je preoblikovana u neorenesansnom duhu – kaže Kojičić.
Kao jedan od lepih primera neorenesanse van glavne ulice izdvaja i objekat u naselju Mala Amerika, u kojem se danas nalazi vrtić „Vila“.
O fasadama se govori godinama, ali se promene sporo vide
Priča o arhitekturi centra Zrenjanina ne može da se odvoji od pitanja stanja u kojem se danas nalaze brojne fasade i krovovi. Iako grad ima vredno graditeljsko nasleđe, veliki broj objekata u najstrožem centru vidljivo je zapušten.
Skupština grada Zrenjanina je krajem 2018. godine usvojila „Odluku o utvrđivanju urbanističkih zona i blokova obaveznog tekućeg i investicionog održavanja i unapređenja svojstava zgrada, obaveznom održavanju spoljnog izgleda zgrada i bespovratnom sufinansiranju obnove fasada na teritoriji grada Zrenjanina“, kojom su uređeni uslovi, način, postupak i kriterijumi prema kojima Grad bespovratno sufinansira obnovu fasada, u procentu koji zavisi od zone i dela fasade, dok ostatak troškova snose vlasnici. Za zgrade koje se nalaze u okviru prostorno kulturno-istorijskih celina predviđeno je sufinansiranje u iznosu od 80 odsto. Odluka je tada predstavljena i kao način da se vlasnici objekata u centru, posebno u ekstra zoni, obavežu na održavanje fasada i da se spreči dalje propadanje zgrada koje mogu ugroziti i bezbednost građana.
Odlukom je istovremeno propisana obaveza vlasnika, stambenih zajednica i drugih odgovornih lica da održavaju zgrade i njihov spoljni izgled tako da ne postoji opasnost od nastanka štete. Posebna pravila uvedena su za ekstra i prvu zonu, dok je kao prioritet predviđeno uklanjanje ili popravljanje oštećenih delova fasada i krovova koji ugrožavaju bezbednost ljudi i imovine.
Međutim, gotovo osam godine kasnije, velika promena u izgledu fasada nije se dogodila.
– Grad bi trebalo da brine o svom nasleđu. Možemo se braniti time da privatni vlasnici objekata u strogom centru nemaju novca za obnovu, ali taj problem imaju i vlasnici u drugim gradovima i državama. Zrenjanin nije jedinstven po tom pitanju. Tamo se to rešava, kod nas ne. Pozitivan primer je grad Šabac koji je takvu odluku sprovodio i rezultat je primetan. Grad je daleko očuvaniji od našeg. Od donošenja odluke 2018. godine, nikakva velika promena na istorijskim zgradama se nije desila – ocenjuje Kojičić.
Zato šetnja kroz centar Zrenjanina danas ima dvostruko značenje. Ona je podsećanje na vreme u kojem se grad razvijao i gradio, ali i upozorenje da nasleđe ne opstaje samo od sebe. Fasade pored kojih svakodnevno prolazimo nisu samo dekor glavne ulice. One su dokumenti jednog vremena, a njihov sadašnji izgled govori i o odnosu koji grad danas ima prema sopstvenoj prošlosti.
Podeli vest:
